Быў. Ёсць. Буду. - прысвячаецца Уладзiмiру Караткевiчу

Кнiг тады не было, мой сынок i мая дачухна. Кнiгi былi забароненыя, укiнутыя пад запор, спаленыя. А вольнасцi - не было. Замест кнiгi вольная была толькi песня, якую не так лёгка пасадзiць у папяровую клетку. (А калi i пасадзiш - застаюцца толькi лiтары, бяссiльны водгук магутных гукаў.) Так што самай сiльнай зброi ўсемагутныя магнаты не маглi нас пазбавiць, сынок. I як цяпер харошую кнiгу рвуць з рук у рукi, так тады рвалi з зубоў у зубы i з глоткi ў глотку песню. А пясняр быў самай паважанай асобай.

Але самым паважаным з паважаных быў Бан-Жвiрба. Алесь Бан-Жвiрба. Што гэта быў за чалавек? У латанай свiтцы, з торбай за плячыма i скрыпкай ён быў сярод сваiх ужо амаль не чалавек - i ўсё-ткi найлепшы чалавек на свеце з усiх, якiя тапталi бедную гэту зямлю.

Са скрыпкай, залапанай рукамi i прыпаленай ля шматлiкiх вогнiшчаў, ён быў сярод сваiх ужо амаль не пясняр - i ўсё ж найлепшы пясняр у свеце сярод тых, чыя скрыпка калi-небудзь адказвала сiтнягам.

Усё было ў спеве той скрыпкi. Падобна спявала толькi скрыпка Мiрака Гульнiка. Але ўсё ж гэта было не тое, усё адно як пошчак маладога бусла не параўнаць з пошчакам бусла старога. А ў напеве Бана-Жвiрбы чуўся начны прыбой лiп на раздарожжы, спеў верасу пад капытамi баявых коней, песня кахання ў заранцы, шолах азёрных хваль, крык вадзянога бугая ў дрыгве i посвiст ветру ў байнiцах разбураных вежаў - усё тое, што ёсць наш край.

I абыякавых не было. I нават ваўкi - ад пеннага мора да Прыпяцi, ад Буга да вытокаў Дняпра - плакалi i лiзалi яго сляды.

Скнара аддаваў апошняе, ворагi клялiся ў вечнай дружбе, здраднiк каяўся i рыдаў i гiнуў за родны край.

Калi ты не складзеш такой песнi ў гонар Радзiмы i волi, вайны i любовi, - шэлег табе цана. I лепей тады нiколi табе не быць паэтам. Такiх хопiць тады й без цябе.

I ён хадзiў па зямлi, нiколi не заходзячы ў замкi i палацы, хаця мог бы купацца ў золаце. I нiколi не мiнаў нiводнай халупы, нават калi там не маглi яму падаць i скарынкi, але дужа прасiлi, каб зайшоў. I гэта другi табе запавет, калi ты заспяваў.

...Быў замак. I побач з iм была халупа. А магнат з таго замка быў чорны, як кажан, i жорсткi, як вампiр. Аблытаў усё наваколле. I ўсё наваколле баялася яго.

I была халупа з торфу, напалову зямлянка, крытая дзiрваном, на якiм раней за ўсё вясною зелянела трава. Бо людзi грэлi яе дыханнем, жывыя людзi з-пад зямлi.

Доўга пуставала халупа. Але аднойчы, восенню, у адзiным яе акенцы загарэлася святло. Чэзлае святло лучнiка, што вось-вось згасне.

Але тыя, што пасялiлiся, нават хацелi гэтага. Iхнi агонь быў мацней за ўсе паходнi ў свеце i больш вечны, чым зоры i сонца. Бо iмя гэтаму агню было - Каханне. А iмя маладым было простае: Марта i Янук. Не думайце, што iм лёгка далося пажанiцца. Магнат доўга дабiваўся кахання Марты. Нават, у крайнiм выпадку, згаджаўся ўзяць яе ў жонкi, хаця ў самога былi ўжо дарослыя дзецi. I заставалася б тады Марце толькi прапускаць, як пясок, золата мiж пальцаў, лiчыць свае чароды i нешчаслiвыя днi. А Марта была не з тых. Плюнула яна на ўсё i пайшла за Янука Прынаду, у якога нiчога не было акрамя няновых портак ды старой стрэльбы. А i сама яна выскачыла за яго толькi ў андараку, кофце ды хусцiнцы.

Але затое абое былi вясёлыя i не баялiся працы. А Янук быў яшчэ й найлепшы паляўнiчы, i магнацкi сын яго хацеў у лоўчыя ўзяць ды ажанiць з нейкай там сваёю знаёмай, у якой двор, i зямля, i рэчы дарагiя, i, словам, ляжы ды плюй у столь.

- Нявартыя гэтыя чароды разам з ёю... гэтай... i аднаго дня волi, - толькi й сказаў Янук. - Нявартыя i адной усмешкi Марты.

Прывалок у пустую халупу вялiзны ахапак саломы - тут табе i стол, i крэсла, тут i ложак, тут i печ. Нiхто да iх не прыйшоў, збаяўшыся магната, а iм i лепей, iм i весялей.

Вогнiшча развялi. Глядзяць у агонь. Радуюцца, што разам.

- Заўтра пайду, - кажа Янук, - падстралю нешта. Будзе ў нас i абед i вячэра.

- А мне ўсё адно, - кажа Марта, - я не пiла, не ела б, на цябе глядзела б.

Не ведаюць, што пазней, калi вёска засне i нiхто не ўбачыць, - прыйдуць па iх з замка. Удзень браць збаялiся: людзi вакол, а ў замку начуе камiсар караля, ледзь не адзiны з такiх, хто стараўся стаяць за адносную справядлiвасць.

Сядзяць, глядзяць у агонь i смяюцца, як дзецi. Вось i ўсё вяселле. Тут цёпла, а за дзвярыма вецер, i яны трох: Янук, Марта i Каханне.

Раптам бачаць - не, яны чатырох. Невядома адкуль узяўшыся - ну, вядома, такога глупства, як стук клямкi або рыпенне дзвярэй - яго закаханыя могуць i не пачуць, - стаiць сiвы, згорблены крыху чалавек.

- Добры вечар у хату, - сказаў сiвы.

- Ну, калi гэта можна назваць хатай, то добры вечар, добры чалавек, - сказаў Янук.

Ясна, не хацелася iм, каб з iмi быў нехта чацвёрты, але ж чалавек просiцца, i такi халодны вецер знадворку!

- Сядай блiжэй да агню, - i Янук пасунуў большую груду саломы блiжэй да вогнiшча. - Тут табе i цяплей будзе i сушэй. Шкада, што гэта адзiнае, чым можам цябе пачаставаць.

- Галодныя, а смеяцёся. Дзiрка ў галаве, а ён рагоча.

- А што, каб плакалi, было б лягчэй?

- Ды што гэта ў вас тут? - спытаў сiвы ды вусаты.

- Вяселле, бацька.

- Што ж гэта яно ў вас такое?

- Ды так вось i так, - расказаў Янук.

- I магната не спалохалiся?

- I магната.

- I гайдукоў?

- Вось старая фузея-дубальтоўка. Калi што якое, то два набоi выпалю, а пакуль дзверы высадзяць - ну, чатырох яшчэ паспею пачаставаць свiнцовым бобам. Яму я не веру, але ён маiм пачастункам мусiць паверыць. Нiчога iншага яму не застанецца.

- А суседзi?

- Збаялiся прыйсцi.

- I таму ў вас на вячэру нiчога, акрамя пацалункаў?

- Так, - сказала Марта, - i ўсiм iншым мы ахвотна падзялiлiся б. Не толькi з вамi. З кожным. Гэтым - не можам. Адзiнае, што ў нас ёсць.

- I да канца, - сказаў Янук.

Сiвы звесiў гарбаты нос i доўга думаў. I раптам...

- Го-го-го-го! - зарагатаў сiвы. - Значыцца, нацягнулi вы найяснейшаму носа. I акрузе таксама. Ну, добра! Ну, гэта люблю! То ж бо мяне сэрца як цягнула сюды. Кажу: "Адчапiся, дай спаць!" - "Не, iдзi, пасля выспiшся". I праўда, высплюся. Го-го-го-го-го! Ну й малайцы! I на золата плюнулi?

- I на яго. Вось у мяне маё золата, - сказаў Янук на Марту.

- I на ежу?

- Здабудзем, - сказала Марта. - Адна скарынка - абы з iм.

- Добра, - сказаў стары, - добра, дзецi. Нездарма клiкала мяне сюды сэрца. Я знайшоў тут, у гэтай халупе, самае вялiкае, што ёсць на свеце... Там, побач, гэта гумно?

- Ага, - сказаў Янук, - пустое. Хацелi было там размясцiцца - абшару замнога. Холадна.

- Для нас прыдасца. Гаворыць вам што-небудзь iмя Алесь Бан-Жвiрба?

Тыя аслупянелi. Яшчэ б iм яно чагосьцi не казала, калi грымела яно ад Буга i да Дняпра i паўсюль далей.

- Ясна, - выдыхнуў Янук. - Толькi ж зямля наша вялiкая, не мог ён пабываць у кожнай вёсцы, на кожным хутары. Жыцця не хопiць.

- Так... жыцця не хопiць... А цяпер iдзiце па суседзях, клiчце iх у гумно. I хай грукаюць у вароты нагамi, калi хочуць пачуць песню Жвiрбы. А ён сёння будзе iграць для вас лепей нават, чым на спрэчцы з Мiракам Гульнiкам, дзе той быў - другi. Што там? Дурная спрэчка песняроў. А тут адзiнае, перад чым варта схiлiцца.

Як паходню кiнулi ў бочку з порахам. Выбух быў на ўсё наваколле i да нябёс. Адусюль беглi дзесяткi людзей. Хто з iх бачыў Жвiрбу? Адзiнкi. То пляваць на магнацкую пагрозу, абы пачуць.

Першай прыплялася бабка Любаха, якая жыла далей за ўсiх, i прынесла тры сувоi свайго палатна (а ўсяго ў канцы вечара налiчылi сорак). Пасля прыцягнуўся бязногi шавец Мар'ян, якi таксама жыў не блiзка, i прынёс шмат скуры на абутак. Адась Барамбулiна прывёз i звалiў цэлы воз капусты, бульбы, морквы i iншага такога. Бо ён быў гароднiк. Алешка з Амосам прыгналi пяць авечак з бараном, а скупеча Андрусь прыгнаў карову, немаладую, але яшчэ цалкам прыдатную. Цыган Гарась прыскакаў на канi, якога тут i кiнуў (а што, ён не дужа i разбiраўся, дзе кiдае, дзе бярэ).

Расла гара ручнiкоў i прахалодных прасцiн, хлябоў i мукi i вэнджаных сыроў. Заўзяты браканьер Ясь прывалок дзiкоў азадак, а Генусь, пад якога вада не плыве, бочку саланiны i шынку.

А Санчук Паўловiч, патаемна ад жонкi, прынёс у запазусе кавал сала амаль сажань на сажань (меў дзе хаваць на такiм пузе). Лайдак Мiкола прывалок мех рыбы: i свежай, i салонай, i вэнджанай.

Усё iшло ў хаду. Нехта прыкацiў бочку з пiвам. Пасля пайшлi другая, трэцяя, дзесятая. Бочкi з салонымi гуркамi i капустай, кашы з яблыкамi.

Астап Цянюка прыпёр аднекуль тры гарцы мёду.

I ўжо варылася бульба i стаялi на падораных посцiлках падораныя мiсы з падораным кiслым малаком i вогнядышнай кашай з баранiнай.

I ўжо крычалi наперагон, хвалячыся: "Лес на хату!", "Рала!", "Дзесяцiну зямлi!", "Другую".

I, ясна ж, прынеслi i да ўсяго гэтага, так што ежа, пiтво i дарункi выжывалi людзей з гумна, калi сiвы Алесь Бан-Жвiрба ўстаў i прыцiснуў скрыпку барадой да пляча.

I гэта было запрашэнне да стала, да вясельнай гулянкi, самай сытай, самай вясёлай, самай спявучай, якая калi-небудзь адбывалася мiж нашых пушчаў, на верасовых нашых пустэчах, над чыстай слязою нашых вод.

А каму Жвiрба дзякаваў за дар, той ледзь не скакаў ад шчасця, а з каго ён жартаваў, той ледзь не памiраў са смеху разам з суседзямi. А каму ён спяваў куплет, той ведаў, што яго паўтораць дзецi i ўнукi i прапраўнукi, i нават я, недастойны, буду ганарыцца тым, што мой прашчур слухаў спевы Жвiрбавай скрыпкi.

О, як ён граў тады! Як бегаў ягоны смык! То па першых струнах, то па басах. I ўсё было ў напеве: верас пад ураганам, шум далёкага-далёкага мора i азёрных хваль, плач асеннiх хмар i пяшчота неадольнага нiчым нашага кахання.

Ляснулi вароты, i з'явiўся пан з прыплечнiкамi. А насустрач яму плескануўся гнеў, i любоў, якую баронiць гэты гнеў, i тупат баявых коней, i спеў трубы. Нiбы не адна скрыпка ўстала з адпорам, а сусвет.

Пан стаў як мёртвы. Можа, ён i не бачыў нi людзей, нi Жвiрбы. Рука адпусцiла эфес мяча i кiнула на стол залаты.

- Яшчэ, - сказаў магнат i паклаў другi. - Яшчэ.

Шалахцелi вербы, i словы гучалi ў iх, начное срэбра бегла па вадзе, гучала калыханка, агульная для ўсiх, калi яны былi добрыя i чыстыя.

- Яшчэ, - рука бязгучна паклала некалькi манет.

Жнiво гучала, i гучаў пакос, гучала лясное "Аэй!", i чуўся ломат мячоў, i звон кайданоў, i хрыпенне ярасцi, i трубны клiч перамогi, i радасць мiру.

- Яшчэ...

I варушылася бузiна на могiлках, дзе спачываюць продкi, i сосны шумелi, i чуўся голас:

"Ты чалавек. Ты такi i слабы i смяротны. Шабельны лепшы ўдар песнi найгоршай не варты".

"Заснi - гэта лепшае, што ты зробiш... Вось цвiце арабiна... Дай гэтым людзям жыць... Ты дзiця лiхалецця, дзiця адлiчаных дзён".

I пан высыпаў усё золата, махнуў рукою ўзброеным i, згорбiўшыся, рушыў вонкi.

А скрыпка спявала. Гэта ўся наша радзiма выплесквалася ў ёй. Душа яе, вечная, як дуб, жылаватая, як карэннi ядлоўцу, гнуткая i нязломная.

...Урэшце ўсе пайшлi, а стол быў завалены золатам, срэбрам i меддзю, а гаспадары былi з многiмi падзякамi абцалаваныя гасцямi да апошняга.

- Ну вось, - сказаў Бан. - Хай блаславiць вас родная зямля, дзецi. За вашу бескарыслiвасць, за любоў да яе i адзiн да аднаго.

Тут Марта i Янук падзялiлiся з iм тым, чым не збiралiся нi з кiм дзялiцца.

- Ну, я пайшоў, - сказаў сiвы i знiк у цемры.

- А грошы! Грошы!!!

- Хто гэта тут крычыць пра грошы? - спытаў, уваходзячы, Мiрак Гульнiк, другi пасля Жвiрбы, музыка i спявак. - У каго гэта iх так многа?!

- Гэта не нашы! Гэта - Жвiрбовы! - крыкнула Марта. - Ён граў нашаму вяселлю цэлую ноч. I забыў.

Мiрак сеў ля агня, паглядзеў на дары, на маладых, падумаў, а пасля пакруцiў пальцам каля лоба.

- Ну-н-ну, - сказаў ён. - Цiк-кава. Цiкава, хто тут з розуму з'ехаў, вы цi я?

- Ты не мог не сустрэць яго. Ён граў нам i наваколлю. Мы ледзь не памiраем ад шчасця, такая гэта была музыка.

- Досыць, ёлупы, - сказаў Мiрак. - Я хаця i маладзей за яго, а смяяцца з мяне, пажылога, шчанюкi гэткiя, таксама грэх.

- Жвiрба! Жвiрба! Ён граў!

- Ён нiкому не мог граць. Месяц таму назад, пад Браславам, на гары, проста ў яго ўдарыў Пярун! I давеку ўзяў яго з сабою. Мы тады ж пахавалi яго, праўдзiвей, тое, што ад яго засталося, на ўзгорку на беразе возера.

Казаў ён гэта так, што ясна было, не хлусiць. Маладыя стаялi, нiбы скамянелыя.

- А як жа мы... мы?... Як жа мы без яго?! I ён граў нам, граў... граў найлепшае, што чула зямля... Як быць нам?!

- Значыць, ён пашкадаваў ваша каханне... нават адтуль, дзе нiчога не чуюць. Божа, цi станецца калiсьцi на такое мяне?! Ясна...

I тады тыя заплакалi. Такое на вяселлях бывае. Пачынаецца смехам, канчаецца слязьмi.

- Ясна, - сказаў Мiрак. - Ясна, чаму ён быў першы. Заўсёды - першы.

- Пярун бярэ тых, каго ён любiць, - усё яшчэ ў слязах, сказаў Янук. - Але цяпер першы - ты. Нясi гэтую ношу.

- Першы... Так... Я першы... Божа! Божа мой! Я першы!.. Якое няшчасце!.. Якое вялiкае гора! Я першы! Божа, якое няшчасце!

I ён заплакаў i стаў бiцца галавою аб стол:

- Божа, вечна ваяваць... Без жонкi... без дзяцей... без радзiмы, што пракляла... Божа! Быць першым!..

- Першым, - сказаў Янук. - Самым слабым i самым магутным на свеце.

- Самым няшчасным, - сказала Марта, - i самым укаханым.

- Самым жабрацкiм, - сказаў Мiрак. - I багацей за ўсiх у свеце.

- Самым рахманым i самым мужным, - сказалi ўсе.

I яны глядзелi ў ноч, куды клiкала iх (i нiколi не перастане клiкаць) ягоная песня, даўно пакладзеная з iм у дол.

Ды хiба можна пакласцi ў дол чырвоныя арабiны, i тупат коней, i курганы, i спеў верасу на пустках, i сэрцы нашых людзей, i наш край?! Якi б ты на iм драны-падзерты нi быў?!

А калi цяжка?